English French German Spain Italian Dutch Russian Portuguese Japanese Korean Arabic Chinese Simplified

5.18.2012

Κατασκευάζοντας τη σκέψη, τη βιολογική και κοινωνική ταυτότητα

Καλή σας ημέρα.. Αρχικώς θέλω να κάνω μια εξήγηση. Δεν είμαι εδώ γιατί θέλω να μοιραστώ τη γνώση μου πάνω στο θέμα το οποίο θα αναπτύξω, είμαι εδώ γιατί θέλω να μοιραστώ την καθημερινή, εν δυνάμει αγωνία ενός μυαλού να υπερβεί τους περιορισμούς που του έχουν τεθεί από νωρίς και μάλιστα χωρίς να θεωρούνται ως τέτοιοι. Το αρχικό πλάνο αυτής της ομιλίας ήταν να σας πω, πως μπορεί μια γυναίκα δημοσιογράφος να επιβιώνει σήμερα σε ένα πολύ σκληρό και απαιτητικό χώρο και μάλιστα σε μια εποχή οικονομικής κρίσης. Θα μπορούσα ίσως να μοιραστώ μαζί σας το δικό μου προσωπικό μου ταξίδι που εμπεριέχει ξενιτεμό, σκληρή δουλειά, πολύ διάβασμα και μια επιστροφή στην πατρίδα που θα την περιέγραφα ως την πιο σκληρή ξενιτειά, εκείνης εντός των συνόρων της δικής σου πατρίδας που δε σε περιμένει, δε σου εξασφαλίζει προκλήσεις και ευκαιρίες και που παρά το γεγονός, ότι το μόνο που δε σου υπόσχεται είναι η ίση μεταχείριση και η αξιοκρατία, εσύ στο πείσμα όλων των δυσκολιών επιμένεις, γιατί είναι η πατρίδα που σε γέμιζε ελπίδες όταν ζούσες μακριά της.

Διαβάστε τη συνέχεια της ομιλίας που πραγματοποιήθηκε το Μάιο του 2011 στο Ηράκλειο της Κρήτης στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την "Ισότητα των δύο φύλλων σε καιρό οικονομικής κρίσης"

Το θέμα του συνεδρίου αυτού, είναι η ισότητα των δύο φύλλων σε καιρό οικονομικής κρίσης. Θα μου επιτρέψουν οι αγαπητοί διοργανωτές του συνεδρίου να εκφράσω την άποψή μου και να πω ότι ο τίτλος αυτός είναι μάλλον άκυρος. Και είναι άκυρος γιατί ως ορισμός εμπεριέχει όλα εκείνα τα οποία εγώ θέλω αυτή τη στιγμή να σας ανατρέψω και μάλιστα ξεκινώντας από την ίδια την κατασκευή της σκέψης θα περάσω στην βιολογική και κοινωνική ταυτότητα και θα σας πω, ότι η λέξη ισότητα σήμερα δεν είναι παρά ένας ευσεβής πόθος, ένα όνειρο ή ακόμα και μια ψευδαίσθηση που μπαίνει στο στόμα μας, φορτισμένη θετικά, αλλά δε μπαίνει στην ψυχή μας, στις καθημερινές μικρές χειρονομίες μας, στον τρόπο συμπεριφοράς μας. Η λέξη ισότητα είναι ένα επικίνδυνο πρόσχημα πίσω από το οποίο στραγγαλίζονται σήμερα πολλά ανθρώπινα δικαιώματα, γιατί ο ίδιος ο ορισμός είναι εναρμονισμένος με τα συμφέροντα του δυτικού κόσμου, τα συμφέροντα των δήθεν ηθικών ή νόμιμων ή πιστών ή φυσιολογικών ανθρώπων.

Μιλώντας για την κατ' επίφαση ισότητα με αφορμή το επάγγελμα του δημοσιογράφου θα σας πως ότι η Τζιλ Αμπραμσον είναι η πρώτη γυναίκα στην ιστορία των New York Times που ανέλαβε πρόσφατα το ρόλο της διευθύντριας, παίρνοντας τη σκυτάλη στην ανώτερη δημοσιογραφική θέση της σπουδαίας αμερικάνικης εφημερίδας από τον... βετεράνο Μπιλ Κέλερ. Παρά το γεγονός ότι προσωπικά δεν πιστεύω στο διαχωρισμό άνδρα -γυναίκας σε επίπεδο μυαλού, εξυπνάδας, παραγωγικότητας, παρά ότι γνωστικά παρουσιάζουν διαφορετικές δυνατότητες έχοντας αναπτύξει κατ' επέκταση τα αντίστοιχα κέντρα στον εγκέφαλο, ωστόσο πραγματικότητα σήμερα αποτελεί πως στις λίστες με τους άνεργους δημοσιογράφους τα περισσότερα ονόματα είναι συνήθως γυναικεία, πως στους χαμηλόμισθους και στους μονοθεσίτες οι γυναίκες, εντυπωσιακά υπερτερούν. Επίσης οι μητέρες, πιεζόμενες ανάμεσα σε διπλούς και τριπλούς ρόλους αναγκάζονται να βγαίνουν στη χαμηλή σύνταξη, πρόωρα, στην καλύτερη ίσως επαγγελματική τους στιγμή, ενώ με βάση ένα, στην ουσία, αντισυνταγματικό άρθρο του ΤΣΠΕΑΘ οι γυναίκες συνταξιούχοι δημοσιογράφοι δεν παίρνουν το επίδομα γάμου που παίρνουν όλοι οι άντρες συνάδελφοί τους ενώ επιστρέφοντας, έπειτα από αναγκαστική διακοπή λόγω εγκυμοσύνης δυσκολότατα ξαναβρίσκουν δουλειά, για να μην ξεχνάμε και όλες εκείνες που μένουν, γράφουν στην κυριολεξία ως τη μέρα που γεννούν «με την κοιλιά στο σαγόνι». Επίσης μια γυναίκα δύσκολα φαίνεται ότι μπαίνει σε ρεπορτάζ, εκεί όπου εμπλέκονται σκληρές εξουσίες, ενώ στο χρηματιστήριο των επαγγελματικών αξιών η γυναίκα δημοσιογράφος πρέπει να προσκομίζει και τη νεότητα και το κάλλος της.

Μέσα μας, και επιτρέψτε μου μια τέτοια τοποθέτηση, δεν υπάρχει η πραγματική, ουσιαστική γνώση του τι σημαίνει ισότητα, υπάρχει μονάχα η υποψία μιας ισότητας που δε θίγει στο παραμικρό το μικρό εγωκεντρικό μας κόσμο. Γιατί είναι γεγονός πως εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρώπη, σήμερα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την κοινωνική χλεύη, να υφίστανται διακρίσεις και συχνά να γίνονται θύματα βίαιων επιθέσεων, μόνο και μόνο επειδή έχουν διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό ή αμφιλεγόμενο φύλο, επειδή είναι οι διαφορετικοί στο ορισμό αυτού που τι εμείς θεωρούμε ως φυσιολογικό, ως αποδεκτό. Παρεμπίπτοντος, ο Herman Esseυποστηρίζει πως δεν υπάρχει τίποτα τόσο κακό, άγριο και σκληρό στη φύση σαν τον κανονικό άνθρωπο». Παράλληλα αναρωτιέμαι αν τελικά υπάρχουν μόνο δύο φύλα; Ας είμαστε ρεαλιστές, γιατί το να εθελοτυφλούμε μπροστά στην πραγματικότητα αυτό δεν την κάνει λιγότερο υπαρκτή.

Η έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, που δόθηκε μόλις την προηγούμενη εβδομάδα στην δημοσιότητα, υποστηρίζει πως τα άτομα που δεν κατατάσσονται στα δυο κοινωνικώς αποδεκτά σήμερα φύλλα, δεν αναγνωρίζονται ως πρόσωπα που μπορούν να ζητήσουν πολιτικό άσυλο, δεν προστατεύονται από την εναντίον τους βία και δεν απολαμβάνουν των ελευθεριών του συνέρχεσθαι, της έκφρασης και του συνεταιρίζεσθαι. Η ιδιαιτερότητά τους, το φύλο και το απαραβίαστο της οικογενειακής τους ζωής δεν αναγνωρίζονται, ενώ σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες παρεμποδίζεται η πρόσβασή τους στην υγειονομική περίθαλψη, την εκπαίδευση και την απασχόληση, τονίζεται στη συγκεκριμένη έκθεση, ενώ σημειώνεται και το γεγονός ότι αυτά τα άτομα στις χώρες καταγωγής τους, αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο βασανιστηρίων ή και εκτέλεσης, λόγω του σεξουαλικού τους προσανατολισμού, ή ακόμα ακόμα συνάντησαν αξεπέραστα εμπόδια στην διαδικασία, για την χορήγηση ασύλου.

Σας έχω μια καλή είδηση και μία κακή. Το μυαλό μας είναι πιασμένο στις δαγκάνες της πιο καλοστημένης παγίδας, στα αγγλικά αυτή η παγίδα λέγεται social constructionism (κοινωνικό κατασκεύασμα, κοινωνική ερμηνεία) και σημαίνει με λόγια απλά τη στάση που αντιμετωπίζουμε κάτι, κρίνοντάς το με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο. Αυτό σημαίνει ότι οι πεποιθήσεις, οι ιδέες, οι αξίες, τα ήθη και η τέχνη μιας κοινωνίας είναι κομμάτι της λογικής, της ηθικής και της κουλτούρας μιας κοινωνίας. Υπό αυτή την έννοια ισότητα και φύλο είναι περισσότερο ένα νόημα που φέρνει στο μυαλό μας συγκεκριμένες εικόνες, παρά απηχεί στην πραγματικότητα. Μας κάνει να σκεφτόμαστε μια επιτρεπτή ή όχι συμπεριφορά με συγκεκριμένα ή όχι χαρακτηριστικά. Έτσι καταλήγουμε στο να φτιάχνουμε «καλούπια» ή «ταμπέλες» για τους συνανθρώπους μας, να τους φυλακίζουμε μέσα σε χαρακτηρισμούς και τους περικλείουμε ή τους αποκλείουμε από τη ζωή μας, από τις δουλειές μας, από τις συναναστροφές μας. Πολλές φορές επαναλαμβάνοντας τους χαρακτηρισμούς αυτούς δημιουργούμε αυτοεκπληρούμενες προφητείες, αν για παράδειγμα πούμε σε ένα αγόρι που εκφράζει ένα συναισθηματισμό, οι άνδρες δεν κλαίνε, αυτόματα το αποτρέπουμε από το να επαναλάβει μια ανθρώπινη συμπεριφορά και έκφραση που εξωτερικεύεται με τη συγκεκριμένη αντίδραση και το βάζουμε στη λογική ότι πρέπει να είσαι άνδρας και ο άνδρας πρέπει να φέρεται με αυτό το συγκεκριμένο τρόπο, χωρίς δάκρυα. Αντίθετα με ένα θετικό ερέθισμα, ένα δώρο ή μια αμοιβή ενισχύουμε τη συμπεριφορά που εμείς θεωρούμε αποδεκτή.


Θέλω να σας επιστήσω την προσοχή λοιπόν. Η εποχή μας δε κινδυνεύει τόσο από τις σφαίρες και τα όπλα, τουλάχιστον όχι με την έννοια που συνέβαινε σε παλαιότερες εποχές. Η εποχή μας κινδυνεύει από τις λέξεις και ακόμα ορθότερα από τα κρυφά νοήματα των λέξεων. Γι 'αυτό και η τεχνολογία και η διάδοση του ιντερνέτ έχει τόση δύναμη. Οι λέξεις (πληροφόρηση και παραπληροφόρηση) ταξιδεύουν παντού, με ταχύτητα ρεκόρ. Αλήθεια, αναρωτιέμαι, τι σήμαινε για όλους εμάς πριν από ενάμιση μήνα η λέξη αγανακτισμένος; Σήμερα όμως σημαίνει τον άνθρωπο που έχει θυμό μια για συγκεκριμένη πολιτική και οικονομική κατάσταση και [εκ]δηλώνει με συγκεκριμένο τρόπο στις πλατείες το συναίσθημα της αγανάκτησης του.

Για να μιλήσουμε λοιπόν σήμερα για ισότητα των δύο φύλων πρέπει πρώτα να ορίσουμε τι σημαίνει ισότητα, δεύτερον να παραδεχθούμε ότι δεν υπάρχουν μόνο δύο φύλα, να εξετάσουμε πόσα φύλα ακόμα υπάρχουν που έχουν αποκλεισθεί από τον ίδιο τον ορισμός της ισότητας και τελικά να εντοπίσουμε τι είναι αυτό που μας κάνει να μη μπορούμε να δεχθούμε τη διαφορετικότητα του άλλου ανθρώπου, τη στιγμή που ανεξάρτητα με το ποια είναι η βιολογική ή κοινωνική του ταυτότητα, ανεξάρτητα με το ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, το χρώμα, το φύλο, η θρησκεία, η εθνικότητά του, εξακολουθεί να είναι όμοιος με όλους εμάς στις βασικές του ανάγκες.

Άλλωστε η διάκριση των φύλων σε δύο διακριτά και ασύμμετρα βιολογικά φύλα αποτελεί τέκνο του Διαφωτισμού και του ύστερου 18ου αιώνα. Με άλλα λόγια, μέχρι να αποκτήσουν πολιτική σημασία οι ανατομικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών, κανείς δεν ενδιαφερόταν να αναζητήσει σε αυτές τεκμήρια για την ύπαρξη δυο διακριτών γενετήσιων φύλων. Μέσα στα πιο διαφορετικά κείμενα, από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Γαληνό μέχρι τον Αγ. Αυγουστίνο και τον Αβικέννα, μπορούν αν ανιχνευθούν αντιλήψεις που συνθέτουν το νοητικό σύμπαν του ενιαίου γενετήσιου φύλου.

Στην αρχαία ελληνική σκέψη, οι γυναίκες είναι αντεστραμμένοι και συνεπώς ατελέστεροι άνδρες. Διαθέτουν ακριβώς τα ίδια όργανα με τους άνδρες, αλλά σε λάθος θέσεις. Παράλληλα, στο πολιτικό πεδίο, η δίνη των καταιγιστικών μεταβολών που πυροδότησε η Γαλλική Επανάσταση και οι οποίες σηματοδότησαν ολόκληρο το 19ο αιώνα οδήγησε στην κατάρρευση των παλιών εξουσιών και νομιμοποιητικών πεδίων. Στα πλαίσια της νέας αντίληψης, η γυναίκα αναδεικνύεται σε διακριτή οντολογική κατηγορία και δεν αποτελεί πλέον ατελέστερη εκδοχή του (ανδρικού) ανθρώπινου προτύπου. Με λίγα λόγια, οι γυναίκες κατέληξαν να αντιμετωπίζονται ως δέσμιες του σώματος και της φύσης, σε σημείο ώστε να θεωρείται προβληματική η συμμετοχή τους στον «πολιτισμό», δηλαδή στην πολιτική κοινωνία.

Αναρωτιέμαι λοιπόν σήμερα, πως μπορούμε σήμερα να αφήνουμε το μυαλό μας ως κλειστή ομπρέλα, στην καταιγίδα μιας εποχής που πλήττεται όσο καμία άλλη όχι από τις σφαίρες αλλά από τις λέξεις, την παραπληροφόρηση, την προπαγάνδα και τις σκοπιμότητες; Που είναι η δύναμη του ανθρώπου πάνω στον εαυτό του και στο πεπρωμένο του; Σήμερα, η αποδόμηση των πραγματικών-ουσιαστικών μας δικαιωμάτων, η απομάκρυνση μας από τη φωνή του εαυτού και τις πραγματικές μας δυνατότητες ξεκινάει από την κατασκευή της σκέψης και την απόσπαση της προσοχής. Τα ΜΜΕ γνωρίζουν καλά αυτό το «παιχνίδι» και οι πολιτικοί ελέγχουν το σύγχρονο μαζάνθρωπο μέσω αυτού.

Γιατί, τουλάχιστον κάποιοι από εμάς σήμερα υποψιάζονται ότι υπάρχουν άνθρωποι που αγωνίζονται να ζήσουν με τις πεποιθήσεις τους και άνθρωποι που τις βάζουν τις πεποιθήσεις τους αλλά και εκείνες του λαού, στην τσέπη τους. Ακόμα και η οικονομική κρίση, υπαρκτή μεν, ωστόσο αποτελεί καθημερινά το πρόσχημα μέσα από το οποίο έρχεται ως αναγκαίο κακό η υποχώρηση των κοινωνικών δικαιωμάτων η διάλυση των δημόσιων υπηρεσιών, η οικονομική, κοινωνική και εθνική υποτέλεια. Το επαναλαμβάνω, αυτός ο μοντέρνος, μεταμορφωμένος πόλεμος, δεν έχει σφαίρες, έχει τις λέξεις! Είναι γεγονός όμως ότι, μας ενώνουν περισσότερα από όσα μας χωρίζουν και υπό αυτή την έννοια δε δέχομαι ούτε το διαχωρισμό των δύο φύλων ως αποτέλεσμα των λέξεων. Γιατί αν δεν είχε σκλαβωθεί η κρίση μας από τη γλώσσα και τους ορισμούς της τότε θα κρίναμε τους ανθρώπους από τις συμπεριφορές και τις εποχές από αυτό που κάνουν τους ανθρώπους να αισθάνονται. Ακριβώς γι' αυτό πίσω από τις έννοιες πρέπει να αναζητούμε το κρυφό σκοπό, πίσω από την ισότητα τις διακρίσεις, πίσω από τη δημοκρατία τις ολιγαρχίες και πίσω από τον άνδρα ή τη γυναίκα το φιλόδοξο εγωιστικό μυαλό, που μπορεί να δημιουργήσει τα πάντα ή να καταστρέψει τα πάντα προβάλλοντας αμέτρητες πειστικές δικαιολογίες.

Αλήθεια, ποιος από εσάς μπορεί να αποκλείσει σήμερα από το χώρο εργασίας, τον Ορέστη; Είναι ένας εξαίρετος επιστήμονας με δύο διδακτορικά και διεθνείς επαίνους. Είναι ομοφυλόφιλος αλλά παλεύει να μην το δείξει για να μην προσβάλλει την ηθική σας. Αλήθεια προσέξατε πως η Άννα δεν είναι πραγματικά γυναίκα; Εκείνη φαίνεται εξωτερικά γυναίκα, νιώθει ως γυναίκα και ονειρεύεται την αγάπη και τον έρωτα όμως εξαιτίας μιας σπάνιας γενετικής ανωμαλίας που λέγεται σύνδρομο ανδρογενούς ευαισθησίας, γεννήθηκε με ανδρικά γενετικά χαρακτηριστικά και παραμένει για τρεις δεκαετίες παγιδευμένη σε ένα σώμα που μοιάζει με διπλό Ιανό.

Και τα δύο είναι υπαρκτά πρόσωπα και αποκλείστηκαν από τους άνδρες, αποκλείστηκαν από τις γυναίκες, αποκλείστηκαν από τους ομοφυλόφιλους και τις λεσβίες; Που ανήκουν; Ποια είναι η ταυτότητά τους; Δεν ανήκουν πουθενά; Ποια είναι σήμερα τα δικαιώματά τους; Ποια γνώση ή ποια επίγνωση θα τους δώσει θέση μέσα σε αυτήν την κοινωνία; Θα μπορούσα να μην τους αναφέρω, όμως δε θα έπαυαν να υπάρχουν και να αντιμετωπίζουν την πολύ μοναχική όλο αποκλεισμούς πραγματικότητά τους. Υπάρχει και μια τρίτη περίπτωση περίπτωση που θέλω να μοιραστώ μαζί σας. Είναι η Μιράντα, είναι μια υπέροχη κοπέλα, με όμορφα χαρακτηριστικά που απίστευτες γνώσεις πάνω στην τεχνολογία, εργάζεται σε online δημοσιογραφική θέση από το σπίτι της. Έχει φίλους, παρέες, ψωνίζει, παίζει, πληρώνεται και διασκεδάζει online. Αυτή δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα ισότητας στον εργασιακό χώρο ή κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι αρκετά δημοφιλής αφού έχει 5.οοο φίλους στο facebook και ποτέ μα ποτέ δεν μένει μόνη. Μόνο που κανείς δε ξέρει πως η Μιράντα πάσχει από μια εκφυλιστική νόσο των νεύρων και όλη της η ψηφιακή ζωή ρυθμίζεται με την κίνηση της κόρης του ματιού. Το υπόλοιπο σώμα έχει πάψει να την υπακούει από τα 9 της χρόνια, κι είναι μόνο 27.

Τα καλά νέα είναι πως τελικά πως ο μεταμοντέρνος άνθρωπος έχει τη δύναμη να ξεπεράσει το κλισέ του παρελθόντος την ταυτότητα, την τάξη ή την ιστορία και μπορεί να επιλέξει κάθε στιγμή αλλάξει το πεπρωμένο του, να γίνει το αποτέλεσμα των επιλογών του και αυτό δεν είναι λίγο. Η ταυτότητα του σύγχρονου ανθρώπου είναι υβριδική, δυναμική, ενσωματώνει μια διαρκώς μεταβαλλόμενη ποικιλία ετερόκλιτων στοιχείων κι έτσι προσδιορίζεται στη βάση μιας αξίωσης για τη μοναδικότητα του ανθρώπου. Μέσα σε αυτό το ετερογενές και εγγενώς αγωνιστικό πεδίο που είναι άμεσα συνυφασμένο με τις ποικίλες μορφές και σχέσεις εξουσίας, ανισότητας και ανταγωνισμού, διαμορφώνονται, διεκδικούνται και διακυβεύονται καθημερινά τόσο οι ατομικές όσο και οι συλλογικές ταυτότητες, οι διαφορετικές πολιτισμικές πρακτικές, οι εν δυνάμει εαυτοί. Σήμερα ο μεγαλύτερος μας εχθρός είναι η διανοητική αδράνεια αλλά και οι αποκτήνωση του εμπλεκόμενου. Και οι δύο συμπεριφορές είναι επικίνδυνες για το αύριο και για την εξέλιξη. Όλοι μας καλούμαστε να πάρουμε μια απόφαση. Καλούμαστε να προσδιορίσουμε το μοναδικό στόχο της ύπαρξής μας, μέσα από τη μοναδικότητά μας, μέσα από αυτό που είμαστε ώστε να βρούμε ένα μοναδικό τρόπο να το πραγματώσουμε υπερασπίζοντας όμως και την πραγμάτωση των άλλων. Τελικά, το να έχεις γνώση σημαίνει όχι μόνο να γνωρίζεις να συμπεριφέρεσαι όχι στον κανόνα αλλά στη διαφορετικότητα, κυρίως όμως να μπορείς να διακρίνεις το βεληνεκές της πλάνης και να παλεύεις να το διορθώσεις.

Δεν υπάρχουν σχόλια: