English French German Spain Italian Dutch Russian Portuguese Japanese Korean Arabic Chinese Simplified

7.10.2015

Δρ. Αλέξανδρος Χρηστάκης: «Από την αυθεντία της εξουσίας στη συναινετική γνώση της δημοκρατίας»

Πέτυχε να αναπτύξει και να εφαρμόσει μια οικουμενική μεθοδολογία συμμετοχικής δημοκρατίας και επίτευξης συναίνεσης σε προβλήματα δαιδαλώδη, ακανθώδη που έγειραν αντεγκλήσεις, καθυστερήσεις χάσιμο πολύτιμων πόρων. Από το Κολέγιο Αθηνών, στη Θεωρητική φυσική των Πανεπιστημίων Princeton και Yale, πέρασε, μέσα από τη συνεργασία του με το γνωστό αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Δοξιάδη, στο σχεδιασμό των «Οικουμενικών πόλεων» του μέλλοντος και κήρυξε την επανάστασή του τη δεκαετία του 1970 μαζί με άλλους κορυφαίους ιδεαλιστές, με τη δημιουργία του Κλαμπ της Ρώμης [ένα μανιφέστο για την αντιμετώπιση των πολύπλοκων προβλημάτων του κόσμου] για να περάσει στην πραγματική δημοκρατική επανάσταση, μέσω του Δομημένου Δημοκρατικού Διαλόγου, μιας μεθοδολογίας που σχεδιάζεται και εφαρμόζεται από τους πολίτες για τους πολίτες, σχεδόν όπως συνέβαινε στην Αρχαία Αθηναϊκή Αγορά.  

· L.C. Δρ. Χρηστάκη, ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι σύγχρονες κοινωνίες; 

· Α.Χ. Νομίζω ότι η σημαντικότερη πρόκληση είναι ότι δεν υπάρχει μια βάση οικουμενικών αξιών η οποία να καθοδηγεί τις πράξεις των ανθρώπων. Επιπλέον δεν υπάρχει μια κοινή ιδεολογία η οποία να μπορεί να ενώνει τους ανθρώπους κάτω κοινούς στόχους και οράματα. Για παράδειγμα μετά το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιδεολογία που επικράτησε ήταν η δημιουργία και η ευδοκίμηση της αστικής τάξης. Σήμερα ποια ιδεολογία επικρατεί; Του έχειν; Αν υποθέσουμε ότι υπάρχει μια επικρατούσα «ιδεολογία» σήμερα, είναι μόνο αυτή που εγώ ονομάζω ως «ιδεολογία» της Ψευδο-δημοκρατίας η οποία ναι μεν υποστηρίζεται και προωθείται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, ωστόσο δε θεμελιώνεται στη συμμετοχή των ίδιων των πολιτών στη λήψη αποφάσεων, αλλά στη γενικευμένη και μεταλλαγμένη από την προπαγάνδα πεποίθηση ότι δήθεν οι πολιτικές ηγέτες υπερασπίζουν και προστατεύουν τα δικαιώματα και συμφέροντα των πολιτών. Αντίθετα υποθάλπουν και συγκαλύπτουν τα συμφέροντα των ολίγων ισχυρών, που χρησιμοποιούν τη ιδέα της δημοκρατίας, απλώς ως μια λεκτική μάσκα για κάθε άνομη πράξη, ανήθικη συμπεριφορά και ιδιοτελή σκοπό. Αν δεν αλλάξει το σύστημα αξιών με την προοπτική ενός καλύτερου μέλλοντος τότε το μόνο που κάνουμε είναι να διαιωνίζουμε τις κακοδαιμονίες μας. 

Επιπροσθέτως, η πολυπλοκότητα που συναντούμε σήμερα, συμβάλλει στο να μην υπάρχει ιδεολογία, γιατί υπάρχουν αναρίθμητες οπτικές γωνίες και τοποθετήσεις, αλλά δεν υπάρχει τρόπος σύνθεσης των απόψεων αυτών στη συλλογική γνώση μιας κοινωνίας, αυτό που εγώ προσπάθησα να ορίσω με τη λέξη Δημοσοφία. Σε ποιες περιπτώσεις βλέπουμε τη γνώμη των πολλών να συνθέτεται σε γνώση για όλους; Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, με τον τρόπο αυτό η πολυπλοκότητα όχι μόνο αυξάνεται διαρκώς, αλλά παγιώνεται και διαιωνίζεται ως τακτική, δημιουργώντας ένα φαύλο κύκλο που είναι αδύνατον να αλλάξει. Ο μόνος τρόπος για να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος είναι συνειδητά ο κάθε πολίτης να συμμετέχει σε ότι τον αφορά, να συμμετέχει μέσω του δια-Λόγου! Όμως ο διάλογος θα πρέπει να είναι δομημένος, να έχει σχεδιαστεί, να έχει στόχο, σκοπό και να διεξάγεται με ίσους όρους για όλους όσους τους αφορά. Για παράδειγμα σήμερα, σε μια εποχή που αντιμετωπίζει ποίκιλλα χρηματοπιστωτικά προβλήματα και χρήζει άμεσων διοικητικών μεταρρυθμίσεων, οι αυθεντίες του παρελθόντος αποδείχτηκαν αδύναμες μπροστά στην ανάγκη για διεπιστημονική γνώση, διορατικότητα, ικανότητα συλλογικής δράσης και εργασίας αλλά και διαπραγμάτευσης. 


· L.C. Πότε η ιδέα για ένα Δομημένο Δημοκρατικό Διάλογο των πολιτών, μπήκε ως σπόρος στη σκέψη και κατ’ επέκταση στην έρευνά σας; 

Α.Χ. Η συνειδητοποίηση της ανάγκης να δημιουργηθεί μια μεθοδολογία Δομημένου Δημοκρατικού Διαλόγου, προέκυψε από ένα πείραμα που διεξήχθη το 1972 με πρωτοβουλία της Ακαδημίας Επίκαιρων Προβλημάτων και σε συνεργασία με τον John Warfield στο Οχάιο των Ηνωμένων Πολιτειών. Τότε αναθέσαμε σε μια διεπιστημονική ομάδα το σχεδιασμό μιας υποθετικής ιδανικής πόλης ενός εκατομμυρίου κατοίκων και για το σκοπό αυτό εξασφαλίσαμε στην ομάδα κάθε οικονομικό πόρο και χρονικό περιθώριο. Το συμπέρασμα που παρήχθη από το πείραμα αυτό, ήταν ότι δεν κατέστη δυνατό για όλους αυτούς τους επιστήμονες, να υπερβούν τους επιστημονικούς και γλωσσικούς τους περιορισμούς στο όνομα του κοινού σκοπού. Αν φέρουμε το παράδειγμα αυτό στην περίπτωση της δημόσιας διοίκησης, τότε είναι εύκολα αντιληπτό ότι τα προβλήματα που επισύρουν την προσοχή της δημόσιας πολιτικής, δεν επιτυγχάνουν εύκολα τη συστημική γνώση με αποτέλεσμα να γίνεται εσφαλμένη διάγνωση. Αντίθετα η διόγκωσή τους μεταφράζεται ως δυσλειτουργία του όλου συστήματος. Δημιουργείται έτσι μια προβληματική κατάσταση (problematique), η οποία χωρίς τη δημοκρατική συμμετοχή όλων όσων εμπλέκονται σε αυτή, καταλήγει να γίνει ευθύνη ή επίγνωση ενός αποφασίζοντος και τελικά οδηγεί τον οργανισμό σε θεσμική αδράνεια. Σήμερα έχουμε ανάγκη από μια συλλογική διεπιστημονική προσέγγιση στη σύγχρονη πολυπλοκότητα και αν δε καταφέρουμε να ξεπεράσουμε κάθε γλωσσικό ή άλλο περιορισμό, δε είναι δυνατό να ελπίσουμε σε οποιαδήποτε αλλαγή. 


· L.C. Επομένως πως προχωρήσατε στην ανάπτυξη της μεθοδολογίας του Δομημένου Δημοκρατικού Διαλόγου; 

Α.Χ. Η πρώτη διαπίστωση της ανάγκης για συστημικό σχεδιασμό του μέλλοντος έγινε κατά τη διάρκεια των Συμποσίων της Δήλου, που διοργανώνονταν από τον ‘Έλληνα αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Δοξιάδη, τη δεκαετία του 1960, ο οποίος μέσω της συνεργασίας του με διαπρεπείς επιστήμονες διαφόρων τομέων, επιχειρούσε να αναπτύξει ζητήματα και προβληματισμούς στο ζήτημα των ανθρώπινων οικισμών. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν η Margaret Mead και ο οικονομολόγος Hassan Ozbekhan κ.α. Στάθηκα τυχερός να ζήσω και να παρακολουθήσω αυτές τις συναντήσεις, όπου και διαπίστωσα την αδυναμία διεπιστημονικής επικοινωνίας μεταξύ των καλεσμένων. Στη συνέχεια προέκυψε η συνεργασία μου με το Hassan Ozbekhan στο όραμα του Κλάμπ της Ρώμης. Επρόκειτο για ένα οργανισμό που συγκροτήθηκε το 1970 από τον Ιταλό Aurelio Peccei με στόχο την αντιμετώπιση των πολύπλοκων προβλημάτων της ανθρωπότητας. Και σε αυτή την περίπτωση η διάγνωση ήταν ότι τα μέλη του Κλάμπ της Ρώμης αντιμετώπιζαν παρόμοιες δυσκολίες στη διεπιστημονική συνεργασία, όπως και στο πείραμα της υποθετικής πόλεως. 

Έτσι προέκυψε η ανάγκη να σπάσουν τα όρια των επιστημονικών κλάδων και να δημιουργηθεί ένας συνδετικός ιστός μεταξύ των επί μέρους ειδικοτήτων, με τη συνένωση της θεωρίας και της πράξης. Πρόκειται γι’ αυτό που ονομάζεται ως Τρίτη Φάσης της Επιστήμης και διαφοροποιείται ως προς τις παραδοσιακές επιστήμες συλλογής και αλληλεπίδρασης με την πληροφορία, στο ότι επινοούνται και σχεδιάζονται εξειδικευμένες εναλλακτικές λύσεις για κάθε σύνθετο πρόβλημα, παρόμοια με τον τρόπο που ένας αρχιτέκτονας σχεδιάζει ένα μοναδικό κτίσμα βασισμένο στις ειδικές ανάγκες του χώρου, του χρόνου του τόπου και των πόρων της εποχής του. 

Η πρώτη λοιπόν εφαρμογή του Δ.Δ.Δ. έγινε από τον Raymon Fitz, το 1973, στην πόλη του Dayton, όταν το δημοτικό συμβούλιο της πόλης κλήθηκε να αποφασίσει τις προτεραιότητες των έργων που θα χρηματοδοτούσαν. Σε αυτή την πρωτόλεια προσπάθεια, ο διάλογος οργανώθηκε με τη βοήθεια ενός υπολογιστή που μάλιστα ήταν τόσο μεγάλος ώστε καταλάμβανε ένα ολόκληρο δωμάτιο. Εγώ, ήμουν από τους πρωτοπόρους στη δημιουργία και στην αποτελεσματική εφαρμογή του λογισμικού Interpretive Structural Modelling ως συνεργάτης της Ακαδημίας Επίκαιρων Προβλημάτων. Το πρόγραμμα είχε τη δυνατότητα παραγωγής και καταγραφής των ιδεών, οι οποίες προέκυψαν ως απάντηση σε μια ερώτηση κλειδί, και ταχύτατα δημιουργήθηκαν τα «δέντρα των αλληλοσυσχετίσων» με τις ιεραρχημένες προτερεοτιτες εργον για χρηματοδότηση. 


Στη συνέχεια ακολούθησαν πολλές εφαρμογές στον τομέα της εκπαίδευσης και συγκεκριμένα μια συνεργασία με το Υπουργείο Παιδιάς στην Ουάσιγκτον, για την Περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση των μαθητών με χρηματοδότηση από το Κογκρέσο και υπό την αιγίδα του Walter Bogan, ο οποίος ήταν τότε Γενικός Διευθυντής του τμήματος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του αντίστοιχου Υπουργείου. Άλλες επιτυχημένες εφαρμογές πραγματοποιήθηκαν πάνω σε ζητήματα Δασικού Προγραμματισμού, Ιχθυοκαλλιέργειας και Διαχείρισης των Ωκεανών. Το 1972 ήταν η εποχή που ο Νίξον δημιούργησε τον Οργανισμό για την Προστασία του Περιβάλλοντος και έγινε συνείδηση στην Αμερική, η ανάγκη προστασίας του και για το λόγο αυτό ψηφίστηκαν μια σειρά νόμων από το Κογκρέσο, οι οποίοι έθεταν ως βασική προϋπόθεση τη συμμετοχή των πολιτών στον προγραμματισμό της Πολιτικής & Περιβαλλοντικής Προστασίας, διαφορετικά οι πολιτικές των οργανισμών κρίνονταν ως παράνομες. 

· L.C. Ποιείς αντιδράσεις συναντήσατε κατά την έναρξη των εφαρμογών του Δομημένου Δημοκρατικού Διαλόγου. 

A.X.: Οι πρώτες αντιδράσεις εκδηλώθηκαν από τις ακαδημαϊκές, επιστημονικές και πλουτοκρατικές ελίτ. Επίσης από τους επιχειρηματίες των οποίων τα συμφέροντα θίγονταν και από τις εταιρίες των οποίων οι ιδιοτελείς σκοποί, θέτονταν σε κίνδυνο από τις απόψεις των πολιτών. Αυτοί που είχαν τη δύναμη στα χέρια τους, όπως ήταν φυσικό αντέδρασαν, ενώ αντίθετα οι καταπιεσμένοι, αυτοί που είχαν αποκλειστεί από την κοινωνία, αλλά και κάποιοι λίγοι πεφωτισμένοι ηγέτες άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι ο συνυπολογισμός στο σχεδιασμό ενός σύνθετου προβλήματος της γνώμης των πολλών μπορεί να αποκαλύψει τη συλλογική γνώση, τη Δημοσοφία, λ.χ. σε συνεργαστήρια για τον αποτελεσματικότερο σχεδιασμό της δασικής προστασίας, εκείνοι που αντέδρασαν ήταν οι παραγωγοί ξυλείας, χαρτιού ή όσοι επωφελούνταν τουριστικά από τα δάση. Αυτό συμβαίνει γιατί η μεθοδολογία εξισώνει τις γνώμες όλων των ανθρώπων, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου και τους δίνει τη δυνατότητα της συστημικής σκέψης. 

Όταν για παράδειγμα έγινε μια εφαρμογή το 1996 στο Food & Drug Administration της Ουάσινγκτον, με σκοπό να δημιουργηθεί ένα νέο πρόγραμμα αξιολόγησης εισαγωγής των φαρμάκων από άλλες χώρες, μέχρι να εφαρμοστεί ο Δ.Δ.Δ. η μόνη επικρατούσα φωνή που ακούγονταν και μάλιστα επιβάλλονταν στον οργανισμό, ήταν ένας συγκεκριμένος εκπρόσωπος τους Λευκού Οίκου. Όταν ο εκπρόσωπος αυτός διαπίστωσε ότι μέσα από την εφαρμογή της μεθοδολογίας του Δ. Δ. Δ. η φωνή και η γνώμη του εξισώνονταν με τις φωνές και τις γνώμες των υπόλοιπων συμμετεχόντων, τότε ζήτησε να σταματήσει η διαδικασία και να επιλυθεί το ζήτημα στο εσωτερικό του οργανισμού. Ο διευθυντής του οργανισμού όμως υπεράσπισε τη διαδικασία και τους διοργανωτές κι έτσι ο εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου αποφάσισε να εγκαταλείψει την αίθουσα των συνομιλιών. Ο διάλογος ολοκληρώθηκε και ο οργανισμός κέρδισε το βραβείο του Χάρβαρντ ως η πιο πρωτοπόρος κυβερνητική οργάνωση στην Αμερική. 


· L.C.: Ποια είναι τα πεδία εφαρμογής του Δομημένου Δημοκρατικού Διαλόγου στην πορεία του χρόνου; 

ΑΧ.: Τα θετικά αποτελέσματα της μεθοδολογίας αποδεικνύονται από την κλίμακα προβλημάτων, όχι μόνο ιδιωτικού αλλά και δημόσιου ενδιαφέροντος και από την εύρεση συλλογικών λύσεων σε προβλήματα που έμοιαζαν πολύπλοκα και δισεπίλυτα. Γι’ αυτό και έχει εφαρμοστεί σε κάθε πεδίο που αφορά στο σχεδιασμό κοινωνικών συστημάτων, όπως π.χ. η αυτοδιοίκηση, η οργάνωση επιχειρήσεων, η παραγωγή προϊόντων, η αειφόρος ανάπτυξη, η εκπαίδευση ή ακόμα σε ζητήματα ενέργειας. περιβάλλοντος, πολιτισμού, πολιτικής προστασίας αλλά και θέματα ιατρικά, φαρμακευτικά και διπλωματικά. 


· L.C. Ποιες χαρακτηριστικές εφαρμογές του Δομημένου Δημοκρατικού Διαλόγου θεωρείτε ότι είναι οι πιο ενδιαφέρουσες μέχρι σήμερα; 

Α.Χ.: Μια από τις πιο σημαντικές εφαρμογές μέχρι σήμερα ήταν όταν αντιπρόσωποι του Λευκού Οίκου, του Κογκρέσου και των Αμερικανών Ινδιάνων έπρεπε να αποφασίσουν για τη διαχείριση των καταλυμάτων των Αμερικανών Ινδιάνων. Ξαφνικά οι Ινδιάνοι, οι οποίοι είχαν υποστεί γλωσσικό αποπροσανατολισμό, ξεκίνησαν να εκφράζονται, ένιωσαν χειραφετημένοι και ξεκίνησαν να μοιράζονται την άποψη τους δυναμικά. Με τη σειρά τους οι εκπρόσωποι του Κογκρέσου και του Λευκού Οίκου αναγκάστηκαν, στα πλαίσια των αρχών και των αξιωμάτων της μεθοδολογίας να τους ακούσουν, 

Ακολούθησαν από το 1994 μέχρι το 2006 εκατοντάδες εφαρμογές για τη δημιουργία συναίνεσης μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, με στόχο την ειρηνική συνύπαρξη των δυο λαών στην Κύπρο, αλλά και η εφαρμογή «Αct Beyond Borders”, ένα πρόγραμμα συμφιλίωσης μεταξύ Παλαιστινίων και Ισραηλιτών, υπό την αιγίδα του Future Wolrd Center στην Κύπρο. Ακολούθησαν γύρω στις 10 εφαρμογές για την ασφάλεια των ασθενών στα νοσοκομεία, στην Ουάσιγκτον από το 1999-2004 αλλά και άλλες που αφορούν στα ανθρώπινα δικαιώματα και στις ίσες ευκαιρίες ατόμων με ειδικές ανάγκες. Τελευταία εφαρμογή, με πρωτοβουλία του τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως Λεμεσού και σε συνεργασία με την Κυπριακή Ακαδημία Δημοσίας Διοίκησης ήταν μια σειρά συνεργαστηρίων Δ.Δ.Δ. για τα Κρασοχώρια της Κύπρου, όπου 142 εμπειρογνώμονες από 86 φορείς, σε 68 οργανισμούς ένωσαν τις εμπειρίες, τις σκέψεις και τις προτάσεις τους με επίκεντρο την αειφόρο ανάπτυξη των Κρασοχωρίων ενάντια στην παρακμή, την εγκατάλειψη και την ερημοποίηση των ιστορικών αμπελώνων της Κύπρου. 


L.C: Πως πιστεύεται ότι ο Δομημένος Δημοκρατικός Διάλογος μπορεί να συνδράμει στον εκσυγχρονισμό της Δημόσιας Διοίκησης; 

Α.Χ.: Αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι η δημόσια διοίκηση βρίσκεται από δεκαετίες σε βαθιά και γενικευμένη κρίση και ο εκσυγχρονισμός της συμπίπτει με την εφαρμογή της ουσιαστικής συμμετοχικής δημοκρατίας. Μια κρίση που αναπαράγεται και βαθαίνει παρά τις τυμπανοκρουσίες των εκάστοτε κυβερνήσεων για τον εκσυγχρονισμό της. Προκλήσεις της δημόσιας διοίκησης μπορούν μέσω του Δομημένού Δημοκρατικός Διαλόγου να αντιμετωπιστούν με συνιδιοκτησία του προβλήματος, διαρκή εκμάθηση και ταπεινοφροσύνη. Φαινόμενα όπως η εφαρμογή ουσιαστικής αποκέντρωσης, η έλλειψη προγραμματισμού και οργάνωσης, η κατάργηση των πελατειακών σχέσεων, η αναξιοκρατία, η αδιαφάνεια, η σύγχυση αρμοδιοτήτων, η γραφειοκρατία, η πολυνομία, η έλλειψη λογοδοσίας στην κοινωνία, η ανυπαρξία αξιολόγησης της κοινωνικής της αποτελεσματικότητας είναι μόνο μερικοί από τους τομείς που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν συστημικά μέσω του Δ.Δ.Δ. Επιπροσθέτως σύγχρονα αγκάθια όπως ο περιορισμός των κοινωνικών δαπανών στην παιδεία, την υγεία, την ασφάλιση, η φαινόμενα των δημοσίων λειτουργώ όπως η αδιαφορία, η τεμπελιά, το βόλεμα, η συνδιαλλαγή ανατρέπονται με την ανάπτυξη μιας νέας κουλτούρας δομημένου διαλόγου. Βασικός στόχος της δημόσιας διοίκησης θα πρέπει να είναι η παροχή υπηρεσιών προς τους πολίτες αλλά και η παροχή του δικαιώματος συμμετοχής στη διάγνωση και την αντιμετώπιση των σύνθετων προβλημάτων.


Ο Δρ. Αλέξανδρος Χρηστάκης, Έλληνας της διασποράς και Ιδρυτής του Ινστιτούτου της Αγοράς του 21ου αιώνα, σήμερα χωρίς να ξεχάσει τις ρίζες του, συνεχίζει να ταξιδεύει σε διάφορα μέρη του πλανήτη και να επιστρέφει κάθε χρόνο στην Ελλάδα και στην Κύπρο, ενώ στις αποσκευές του φέρνει την πείρα και τα εργαλεία για την επίλυση κάθε σύγχρονης πρόκλησης, ή πολυπλοκότητας, ακόμα και γι’ αυτό που τόσο διακαώς συζητείται τελευταίως ως ο εκσυγχρονισμός της δημόσιας διοίκησης και διακυβέρνησης. Ο εκσυγχρονισμός λοιπόν της δημόσιας διοίκησης, ως σχεδιασμός δημόσιας πολιτικής και λήψης αποφάσεων, που θα πρέπει να αφομοιώνει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών και των λειτουργών της, με τη συνειδητή, ενεργό συμμετοχή των ίδιων στο γεφύρωμα των διεπιστημονικών γνώσεων, της συνθετικής κρίσης (δημοσοφίας), στην επιδέξια χρήση πόρων και στην παροχή υψηλών υπηρεσιών σε ένα πολύπλοκο κοινωνικό περιβάλλον που μεταβάλεται διαρκώς. 

Δεν υπάρχουν σχόλια: